اقتصادی

صنعت خودروسازی از مونتاژ تا تولید خودرو ملی و صادرات…

صنعت خودرو روابط پسینی و پیشینی گسترده‌ای دارد به طوری که ۴۰ فعالیت بالادستی (تامین نهاده‌های واسطه ای صنعت خودرو) و ۶۶ فعالیت پایین دستی (خرید ستانده های این بخش) مرتبط است. صنعت خودرو ایران به عنوان دومین صنعت مهم در اقتصاد کشور است. تولید خودرو در کشور با تاسیس شرکت ایران ناسیونال با تولید […]

۲۱ اسفند ۱۳۹۵ ۱۱:۲۳

صنعت خودرو روابط پسینی و پیشینی گسترده‌ای دارد به طوری که ۴۰ فعالیت بالادستی (تامین نهاده‌های واسطه ای صنعت خودرو) و ۶۶ فعالیت پایین دستی (خرید ستانده های این بخش) مرتبط است. صنعت خودرو ایران به عنوان دومین صنعت مهم در اقتصاد کشور است. تولید خودرو در کشور با تاسیس شرکت ایران ناسیونال با تولید ۵۱ دستگاه پیکان در سال ۱۳۴۵ شروع شد. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، در سال ۱۳۵۶ میزان تولید و تعداد خودروسازان کشور پیوسته در حال افزایش بود و در این سال به ۲۲۰ هزار دستگاه رسید.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به علت مشکلات ناشی از جنگ و انقلاب؛ تولید خودرو دچار افت شدیدی گردید. در این سال‌ها سیاست معینی برای تولید خودرو در کشور طراحی نشد و وارداتی هم در این زمینه نداشتیم. بخش عمده آشفتگی تولید خودرو در این سال ها مربوط به کاهش سهمیه ارزی شرکت‌های خودروساز بود که به نوسانات درآمدهای نفتی کشور مربوط می‌شد. نوسانات نفتی دوره های مختلف در فصل دوم تبیین گردید. در این سال ها صنعت خودروسازی دچار یک بی‌برنامگی و رکود بود و تحرکات موجود درسال‌های اولیه دهه ۶۰ هم به تولید خودروهای وانت، اتوبوس، کامیون و مینی‌بوس مربوط بوده است. بعد از اتمام جنگ شرکت‌های خودروسازی ایران با حمایت دولت شروع به فعالیت نمودند. این امر منجر به گسترش تولید داخلی و ایجاد شرکت‌های قطعه‌سازی در کشور شد و رشد خوبی در تولید خودرو با نگرش بازارهای داخلی ایجاد گردید. اگر چه تقاضاکنندگان همواره از کیفیت خودروهای تولید داخل و قیمت آنها در قیاس با دیگر کشورها اظهار نارضایتی داشته و دارند.

از سال ۱۳۴۹ تا آخر سال ۱۳۵۶ تولید خودرو به علت رونق اقتصادی حاکم بر کشور به دلیل وفور ارز و بالا بودن قدرت خرید بازار داخلی رشد بالایی داشته است. همزمان با انقلاب و وقوع جنگ تحمیلی رکودی بزرگ بر خودروسازی حاکم شد. سال ۱۳۶۴ با کاهش درآمدهای ارزی نشانه‌های بحران صنعتی، اقتصادی و تولیدی آغاز گردید تا آنجا که در سال ۱۳۶۵ کارخانه ایران خودرو در آستانه تعطیلی قرارگرفت. در سال‌های پس از آن و تا ۱۳۶۸ حجم تولید خودرو به ۱۷ هزار دستگاه کاهش یافت. با تصویب قانون حمایت از صنعت خودرو  در سال ۱۳۷۳ سرمایه گذاری در آن جان تازه ای گرفت  به طوری که در سال ۱۳۷۹ رکورد تولید به ۲۴۹ هزار دستگاه رسید.

اکنون صنعت خودرو در اقتصاد ایران عامل رونق ۶۰ رشته فعالیت کوچک و بزرگ صنعتی مانند فولاد، پتروشیمی، لاستیک، آلومینیوم، شیشه، نساجی، رنگ و پوشش‌ها، مواد شیمیایی و غیره است که ۳٫۶ درصد از تولید ناخالص داخلی را شامل می‌شود. این صنعت دارای ظرفیت بالفعل حدود ۲ میلیون دستگاه و دربرگیرنده بیش از ۹۷ درصد از تقاضای داخلی است. بیش از ۷۰۰ هزار نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم اشتغالزایی کرده و جزء ۱۰ کشور تولیدکننده خودرو در جهان هستیم. صنعت خودروسازی ایران شامل تولید انواع خودرو سواری، تولید انواع وانت، اتوبوس و مینی بوس، انواع کامیون، کامیونت و کشنده، تراکتور و کمباین می باشد که روند تولیدات در جدول برای دوره های مختلف تحقیق آورده شده است.

در حال حاضر از بعد مقیاس جهانی، صنعت خودرو ایران به عنوان کشور تولید داخلی همراه با مونتاژ قطعات منفصله داخلی، اولین در خاورمیانه، هفتمین در آسیا و بیست و دومین در جهان است. تحولات اصلی خودرو در دهه ۸۰ شمسی رخ داد که در سال ۱۳۸۴ خروج پیکان از سبد تولید محصولات و موتور ملی پایه گازسوز طراحی شد و درسال ۱۳۸۵ خط تولید موتور ملی راه‌اندازی شد و پروژه‌های تولید سمند آذربایجان، بلاروس و سوریه و نزوئلا به بهره‌برداری رسید. افتتاح خط تولید انواع پراید توسط شرکت سایپا در ونزوئلا سال ۱۳۸۵ و سوریه سال ۱۳۸۶ و خط تولید خودروی تیبا سال ۱۳۹۲ در عراق صورت گرفت. در سال ۸۶ ایران‌خودرو خطوط تولید در سایت‌های تبریز، سنگال و مصر راه‌اندازی کرد. درسال ۸۷ دومین خودرو ملی ایران ‌خودرو با نام «رانا» طراحی گردید.

در زمینه تراکتور، گروه صنعتی تراکتورسازی ایران به عنوان بزرگترین تولیدکننده ادوات کشاورزی با هفت شرکت اقماری در تبریز و در مجتمع تراکتورسازی، دو شرکت در سنندج و ارومیه و خط تولید در کشورهای ونزوئلا، زیمباوه و تاجیکستان فعالیت می‌کند. بیشترین میزان صادرات تراکتورسازی کشور به ۱۵ کشور همچون هلند، عراق، افغانستان، نیجریه، قطر، سنگال، آفریقای‌جنوبی، تاجیکستان، ترکمنستان، اوگاندا، زیمباوه و ونزوئلا بوده است. در زمینه کمباین به عنوان مثال شرکت کمباین‌سازی ایران محصولات تولیدی خود را تاکنون به تعدادی از کشورها از جمله چین، زیمباوه، ونزوئلا، قزاقستان، پاکستان، افغانستان، عراق و … صادرکرده است.

مناطق فعال در صنعت خودروسازی کشور، استان‌های تهران، خراسان رضوی، کرمان، آذربایجان‌شرقی و اصفهان هستند. استان‌های آذربایجان‌غربی، سمنان، کرمانشاه، لرستان و مازندران در زمینه قطعه‌سازی و مجموعه‌سازی فعالیت دارند. نمودار زیر روند تولید خودروی سواری از ابتدای انقلاب تا پایان سال ۱۳۹۲ را نشان می دهد.

تحولات نمودار در بالا تبیین شد. در سال ۱۳۷۶ خودروسازی داخلی با قراردادهایی که با شرکت های خودروساز خارجی بسته شد بیش از ۱۳۰ هزار خودروی سواری ساخته شد و این میزان در سال ۱۳۸۰ از ۳۲۰ هزار دستگاه افزون شد و در سال ۱۳۸۴ بیش از سه برابر و به ۹۲۲ هزار دستگاه رسید.

میزان تولید خودروی سواری در کارخانجات کشور در سال ۱۳۸۸ از مرز یک میلیون و یکصد هزار دستگاه عبور کرد. با وجود تحولات بیان شده در سال ۹۱ و ۹۲ کاهش میزان تولید خودرو رخ داد، به‌طوری‌که این صنعت با افت ۲۹ درصدی نسبت به سال ۹۱ به تولید ۶۲۴ هزار دستگاه رسید که کم تر از نصف تولید سال ۱۳۹۰ است. افتی که به علت بحران ناشی از افزایش تحریم‌ها بر صنعت خودروسازی، کمبود نقدینگی و همچنین مشکلات مدیریتی ایجاد شد.

 

 

 

 

صنعت تایر و تیوب

صنعت تایر و لاستیک، یک صنعت واسط بین صنایع پتروشیمی و خودرو می‌باشد. وجود دو صنعت مذکور به صورت نسبتا فعال در کشور، توجیه مناسبی برای فعالیت صنعت تایر است. تولید تایر در ایران قدمتی۵۰ ساله دارد. اولین کارخانه تولید تایر در ایران در سال ۱۳۳۷ با سرمایه‌گذاری شرکت امریکایی گودریچ، تحت عنوان شرکت کیان‌تایر برای تولید انواع تایر با ظرفیت اسمی۸۰۰۰ تن در سال تاسیس گردید که در سال۱۳۸۰، این شرکت به لاستیک البرز تغییر نام داد. سپس شرکت ایران‌تایر در سال ۱۳۴۲ با همکاری و سرمایه‌گذاری شرکت جنرال تایر آمریکا جهت تولید انواع تایر تاسیس گردید. شرکت لاستیک دنا به عنوان سومین شرکت تولید لاستیک در ایران در سال ۱۳۵۳ با سرمایه‌گذاری شرکت بریجستون ژاپن تولید تایرهای سواری آغاز نمود.

با وجود کارخانجات تولیدی در سال‌های پیش از انقلاب، کشورمان یکی از واردکنندگان عمده تایر بود و در حدود ۱۵۰ میلیون دلار در سال تایر وارد می‌کرد و ۴ شرکت بزرگ تولیدکننده تایر در دنیا با سرمایه‌گذاری و مشارکت و انتقال فنآوری در داخل کشور فعالیت می‌کردند. ولی پس از انقلاب اسلامی ابتدا شرکت‌های امریکایی، سپس پیرلی ایتالیا و در نهایت شرکت بریجستون ژاپن کشور را ترک کرده و شرکت‌ها توسط مدیران و متخصصان داخلی اداره گردیدند. بدین ترتیب در صنعت لاستیک کشور ارتباط و انتقال فنآوری تا مدت‌ها با شرکت‌های بزرگ قطع گردیده بود.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی با توسعه کارخانه‌های خودروسازی در ایران، ۵ شرکت دیگر ازجمله لاستیک بارز، آرتاویل تایر، لاستیک یزد، کویر تایر و لاستیک خوزستان جهت تولید انواع تایرهای فعالیت تولیدی خودرا آغاز نمودند. در حال حاضر جمعا هشت کارخانه تایرسازی با ظرفیت حدود ۳۵۰ هزار تن وجود دارد. تولید واقعی تایر و محصولات وابسته به آن توسط تولیدکنندگان داخلی کشور در اوایل انقلاب در حدود ۳۴ هزار تن در سال بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۸۰ به ۱۷۲ هزار تن در سال و تا پایان سال ۱۳۸۹، بالغ بر ۲۴۰ هزار تن در سال گردید. در سال ۱۳۹۰ مصرف تایر حدود ۳۲۵ هزار تن است که ۳۵ درصد آن از طریق واردات تامین شده است. از مجموع ۲۱۱ هزار تن تولید داخلی انواع تایر خودرو ، تیوب و نوار در کشور در سال ۹۰، معادل ۶۸ هزار تن آن توسط گروه صنعتی بارز تولید شده و این شرکت برای دهمین سال با سهم ۳۲٫۷ % بیشترین تولید داخلی را بخود اختصاص داده است . پس از بارز شرکت دنا با سهم تولید ۱۴٫۸ % در رتبه دوم و سپس کویر تایر با سهم تولید ۱۲٫۶ % در رتبه سوم قرار دارد. ۱۰ واحد اصلی تولیدکننده لاستیک در کشور فعالیت  می کنند که سالانه به طور متوسط ۳۲۰ هزار تن و بین ۲۶ تا ۲۷ میلیون حلقه لاستیک در کشور تولید می شود. در نمودار زیر روند تولید لاستیک و تایر در سال های منتخب از ۱۳۶۲ تا ۱۳۹۲ آورده شده است. از سال ۱۳۸۳ میزان تولید از مرز ۲۰۰ هزار تن عبور کرد و در سال ۱۳۹۲، به بیش از ۲۱۷ هزار تن رسید.

 

 

 

 

صنایع نساجی

صنعت نساجی در زمره بزرگترین، مهمترین و قدیمی‌ترین صنایع جهان است که به دلیل اشتغال زایی بالا و نقش صنعتی، اقتصادی و اجتماعی فوق‌العاده، بسیار مورد توجه اغلب کشورها و اقتصادهای بزرگ دنیا قرار دارد. مزایای متنوع آن از جمله قدرت اشتغال زایی بالا، ارزآوری، تولید ثروت ملی، نیاز به سرمایه‌گذاری کمتر نسبت به سایر صنایع و ارزش افزوده بالا، موجب شده است که بسیاری از کشورها صنعتی شدن خود را صرفاًً از صنایع نساجی و پوشاک آغاز کنند و کماکان نیز در بخش‌های دانش‌بنیان و با ارزش افزوده بالا پیشرو باشند.

طبق گزارش سازمان تجارت جهانی، در سال ۲۰۱۳ میلادی صادرات صنایع نساجی و پوشاک جهان با ۸ درصد رشد نسبت به سال قبل و با نرخ چهار برابر رشد کل تجارت جهانی به ۷۶۶ میلیارد دلار رسید. سهم صنعت نساجی و چرم در ارزش تولید کل صنایع طی سال‌های قبل از انقلاب ( ١٣۵٣ تا ١٣۵٧ ) به طور متوسط ۱۷ درصد بوده است؛ درسال‌های پس از انقلاب اسلامی این رقم به حدود ۲۰ درصد رسیده است. هم اکنون بالغ بر ۹۸۱۸ واحد صنعتی با اخذ پروانه بهره‌برداری از وزارت صنعت، معدن و تجارت در صنایع نساجی و پوشاک کشور فعال هستند که این تعداد ۱۱ درصد از کل بنگاه های فعال صنعتی کشور را تشکیل می‌دهد. میزان سرمایه‌گذاری ثابت صورت‌گرفته در این واحدها طبق اعداد موجود در پروانه‌ها در حدود ۷۸ هزار میلیارد ریال و ۵ درصد از کل سرمایه‌گذاری صورت گرفته در صنعت کشور است. این واحدهای صنعتی بالغ بر حدود ۲۸۰ هزار شغل صنعتی مستقیم ایجاد نموده و در حدود ۱۲ درصد از اشتغال صنعتی کشور را به خود اختصاص داده‌اند. با وجود اینکه ۵ درصد از سرمایه‌گذاری صنعتی کشور در صنایع نساجی انجام شده است،این مقدار سرمایه‌گذاری نسبتاً کم، توانسته تا ۱۲ درصد از اشتغال صنعتی را به خود اختصاص دهد که این امر ظرفیت صنایع نساجی را در ایجاد اشتغال به خوبی نمایان می‌سازد.

شایان ذکر است که این میزان اشتغال مربوط به واحدهای صنعتی بوده و با توجه به تعداد زیاد واحدهای کوچک و صنفی، طبق آخرین سرشماری نفوس و مسکن مرکز آمار ایران، سال ۱۳۹۰، میزان شاغلین در صنعت نساجی، پوشاک و چرم کشور ۶۴۷ هزارنفر ۲۱ درصد از کل صنعت است. براساس آمارهای موجود، متوسط هزینه مورد نیاز جهت ایجاد اشتغال برای یک نفر در صنایع نساجی حدود ۲۵ درصد متوسط هزینه ایجاد اشتغال یک نفر در کل صنعت کشور است. با توجه به اشتغالزایی بالای صنعتی، سهم این صنعت از تولید ناخالص داخلی قابل توجه است. به طور کلی، ارزش‌افزوده از صنایع بالادستی به طرف پایین‌دستی افزایش پیدا می‌کند که در مورد صنایع نساجی هم هر چه به طرف حلقه‌های پایینی زنجیره تأمین حرکت کنیم، میزان ارزش‌افزوده افزایش می‌یابد که در مورد پوشاک آماده تا ۹۰ درصد نیز می‌رسد.

پارچه و پوشاک

صنعت پوشاک در تجارت جهانی از اهمیت بالایی برخوردار بوده چرا که محصولات این صنعت سهم ۲٫۳ درصدی از کل تجارت جهانی را به خود اختصاص داده است در حالی که سهم کل صنعت نساجی از تجارت جهانی ۳٫۶ درصد است. پوشاک موتورمحرک صنعت نساجی است و با رونق یافتن تولیدات این رشته از صنعت، شاهد رونق و شکوفایی بیشتر رشته‌های بالادستی این بخش در صنایع ریسندگی، بافندگی، رنگرزی، چاپ و تکمیل خواهیم بود.

در میان صادرات نساجی و پوشاک ایران تنها ۹ درصد مربوط به صادرات پوشاک است و این در حالیست که نزدیک به ۶۲ % از کل صادرات نساجی و پوشاک چین مربوط به صادرات پوشاک است. حجم واردات پوشاک منطقه خاورمیانه و همسایگان ایران ۴۰ میلیارد دلار است و واردکنندگان مهم به ترتیب روسیه، امارات متحده عربی، عربستان و ترکیه به شمار می‌روند. صادرات پوشاک کشور با ۶۴ میلیون دلار صادرات سهم۰۲ % در از صادرات پوشاک جهان را بر عهده دارد. براساس اطلاعات بدست آمده میزان ارزش‌افزوده صنایع پوشاک سهمی برابر ۰٫۰۳۵  ۰ درصد از کل ارزش‌افزوده صنایع کشور را دارد.

میزان تولید انواع پارچه در کشور پس از انقلاب به طور متوسط ۴۰۰ میلیون متر مربع بوده است. روند تولید پارچه از سال ۱۳۸۴ به بعد کاهشی بوده که میتوان عواملی همچون قیمت تمام شده بالا، عدم وجود برند ملی و عدم توسعه مناسب پوشاک به صورت صنعتی را موثر دانست.

 

 

 

 

فرش ماشینی

تولید فرش ماشینی در ایران به ابتدای دهه ۵۵ برمی‌گردد در سال‌های واقع در محدوده ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ را می‌تواند دهه آغاز احداث واحدهای فرش ماشینی دانست که اگرچه تعداد اندکی واحد تولیدی در این دوره راه‌اندازی گردیده است. اما واحدهای نسبتاً بزرگ و جامع و با ظرفیت اسمی بالای یک میلیون متر مربع حتی تا ۱۲ میلیون متر مربع احداث شده است. در دوره پس از انقلاب اسلامی صنعت فرش ماشینی شاهد پیشرفت چشمگیری بوده.

بررسی عملکرد صنعت فرش ماشینی در ۴ دوره زمانی بررسی می گردد.

دوره اول طی سال‌های ۱۳۵۸تا ۱۳۶۸ است. وجود چالش‌های سال‌های اولیه انقلاب سبب گردید تا تعداد اندکی کارخانه تاسیس گردد، تولید فرش در این دوره توسعه چندانی نداشته و روند فرش تولیدی از سال ۵۸ تا ۶۸ ثابت مانده بود.

دوره دوم در سال‌های ۱۳۶۸تا ۱۳۷۲ می‌باشد که می‌توان این سال‌ها را دوره احداث واحدهای فرش ماشینی با دستگاه ساخت داخل نامگذاری نمود. در سال‌های اولیه این دوره،کار مشابه‌سازی دستگاه فرش ماشینی با موفقیت همراه بود.

دوره سوم ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۳ را می‌توان دوره رشد جهشی واحدهای خیلی کوچک فرش ماشینی نامگذاری نمود، روند احداث واحدهای جدید افزایش چشمگیری را نسبت به دوره قبل نشان می‌دهد، بطوری که تولید فرش در سال ۱۳۸۳ به ۵۵ میلیون متر مربع رسید و همچنین در این دوره کارخانجات تولیدفرش متعددی در  اصفهان کاشان و آران و بیدگل و یزد و مشهد و مازندران و تعدادی دیگر در گوشه و کنار کشور راه‌اندازی گردید.

دوره چهارم  ۱۳۸۴تا ۱۳۹۲ را می‌توان دوره تثبیت و ماندگاری واحدهای کوچک فرش ماشینی و دوره نوسازی نامگذاری نمود. از سال ۱۳۸۴تا پایان دوره سالیانه بطور متوسط ۷۴ واحد و با مجموع ظرفیت ۱۱۱۴۹۰۰۰۰ متر مربع به کارخانجات کشور اضافه گردید که رشد بیش از سه برابری را نشان می‌دهد. در کل کشور در سال ۱۳۹۲ تعداد ۹۸۵ واحد تولیدی فرش ماشینی با ظرفیت اسمی ۱۲۷ میلیون متر مربع فعال بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ۸۸ درصد از این تعداد واحدها در استان اصفهان و بقیه در ۱۸ استان دیگر کشور استقرار دارد و همچنین ۸۴ درصد از واحدها در دو شهر مجاور یکدیگر در استان اصفهان یعنی کاشان و آران و بیدگل استقرار دارند.

 

برگرفته از گزارش مؤسسه مطالعات انرژی سبحان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.