فرهنگی اجتماعی

ضرورت نشاط ملی و رسالت نهادهای فرهنگی

از نگاه اسلامی حزن و اندوه موجب تحلیل سرمایه نظام اجتماعی اسلام می شود . اندیشمندان معتقدند با سرور و شادمانی مسیر پیشرفت با سرعت طی خواهد شد. با توجه به تاکیدات قران کریم و روایات معصومین و نگاه مثبت و در خور توجه مقام معظم رهبری دام ظله العالی به بیان خوشحالی و شادی در جامعه ، رسالت نهادهای مسئول در رابطه با موضوع نشاط ملی چگونه تعیین می گردد؟ این یادداشت با واکاوی در این خصوص به نقش نهادهای فرهنگی به خصوص حوزه های علمیه در ضرورت طراحی تدوین نظام جامع نشاط ملی و رویکردهای سرور و انبساط در جامعه اسلامی می پردازد.

۱۳ شهریور ۱۳۹۶ ۰۷:۵۸

 

 

دکتر حسین عصاریان نژاد

دانشیار و عضو هیئت علمی

 

 

 

مقدمه ای بر تدوین نظام جامع نشاط ملی و رویکردهای سرور و انبساط در جامعه اسلامی

مقدمه

خداوند متعال می فرماید: «ولا تهنوا و لا تحزنوا و أنتم الاعلون ان کنتم مومنین»؛ از منظر نگاه اسلامی حزن و اندوه مانع از حرکت به سمت برتری بخشیدن اهداف و جامعه دینی و الهی اسلام می شود و سرمایه نظام اجتماعی اسلام را به تحلیل می برد در حالی که سرمایه اجتماعی به عنوان مهم ترین عامل در ایجاد رفاه، توسعه امید، احساس تعلق اجتماعی و مولفه ای مهم در فراهم سازی تعاملات مطلوب، گسترش اعتماد و برخورداری از رضایت در روابط اجتماعی و تحکیم درونی قدرت ملی است. بسیاری از اندیشمندان بر این اعتقادند که پایه های بنیادین سرمایه های اجتماعی همچون رضایت، اعتماد، مشارکت و تعلق در یک جامعه ارتباط وسیعی با عنصر نشاط، سرور، شادمانی داشته و چنین جامعه ای می تواند مسیر پیشرفت را با سرعت و اطمینان طی نماید. قران کریم در آیات فراوانی پدیده فرح و نشاط را در جامعه اسلامی ممدوح عنوان کرده و شناخت مومن را بر اساس تبسم و نشاط ترسیم می کند. و در مدح آن می فرماید «یومئذ یفرح المومنین بنصر الله ینصر من یشاء و هو العزیز الرحیم» امام باقر (ع) می فرماید «تبسم الرجل فی وجه أخیه حسنه و … أحب الی الله من ادخال السرور علی المومن» اهمیت نشاط و ضرورت توسعه شادمانی و سرور در جامعه اسلامی به گونه ای فراوان فرض شده است که در اصول کافی جلد دوم بابی تحت عنون باب »ادخال السرور« و باب دیگری به نام «حسن البشر» به این نکته مهم اختصاص پیدا کرده است. رهبری معظم انقلاب اسلامی نیز در بیانی خوشحالی و شادی مردم را از موجبات تعالی جامعه برشمرده و این گونه عنوان داشته اند که «دشمنان از خوشحالی و شادی ما غمناک می شوند» لذا با رد هرگونه ابزار و اسباب توسعه یاس و ناامیدی و حزن اجتماعی آن را از موجبات آسیب جامعه و فراهم سازی شرایط هجمه به امنیت ملی کشور برمی شمارند.

در نهادهای مسئول در کشور نیز بارها موضوع شادی و نشاط در اولویت های بررسی و ارائه رویکردی مناسب برای بسط و گسترش آن در جامعه قرار گرفته ولیکن شاید هجمه های همه جانبه فرهنگی و تلاش در به انحراف کشیدن نمادها، شرایط، ابزار و بسترهای توسعه نشاط و تبدیل آن تلذذهای غیر شرعی و مستهجن موجبات پرهیز، نگرانی و یا تشکیک در نحوه برنامه ریزی در این حوزه را موجب شده است. در حالی که ضرورت این مولفه در تولید قدرت و درونی سازی آن، آن را به رویکردی اجتناب ناپذیر و الزامی غیر قابل تشکیک تبدیل می نماید. جامعه متدانی و جامعه متعالی را از یکدیگر تفکیک و موجب تمیز آن می شود.

تاکید سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران بر توسعه نشاط، تحرک، روحیه و انگیزه همراه با رضایت مندی و امید نشان می دهد که شرایط روانی حاکم بر سند مستلزم توسعه انبساط و نشاط در جامعه و پرهیز از شادی های کاذب و وارداتی است. این نکته که الزاما نشاط در جامعه همواره باید با خنده همراه باشد موجب گردیده تا مدل های انبساط و شادی جامعه همواره در درون خود به دنبال نمادی از لذت و ارضاء نفسانی باشد که در نزد بسیاری از روان شناسان اجتماعی دارای نقص و نقض می باشد. نشاط لزوما با خنده همراه نبوده و در تلاش خود به دنبال یک گفتمان کامل و مملو از انبساط درونی است. گفتمانی که تلاش دارد با زدودن حزن و ناامیدی در سطح جامعه آن دسته از عوامل اندوه ساز را که موجب رکود و سکون اجتماعی و رفتارهای فردی و گروهی و سازمانی می گردد از صحنه عمل اجتماعی حذف و شرایط را به سمت خود شکفتگی، خلاقیت، احساس مولد بودن، توزیع و تکثیر امید و کاهش هیجانات سرکوب گر، احساس خمودی و رکود و تنظیم ساز و کارهای روانی و فیزیکی به سمت یک ارتقا روانی و شرایط عاطفی پایدار باشد.

در جامعه اسلامی بهجت و سرور اگر در جهت کمال و خیر انسانی هدفگیری و انسان در مراتب مختلف ادراک آن تفاوت اصالت لذت و ضرورت انبساط را از یکدیگر تفکیک و خیر عقلانی را در جامعه گزینش و انتخاب نماید، مسئولیت نظام سیاسی در این بین مشخص و واضح می گردد. آنچه در بسیاری از جوامع موجب توسعه انحراف و رفتارهای مستهجن و شادی های کاذب می گردد، ضعف نظام های اجتماعی و فرهنگی در تفکیک لذت عقلانی، خیر عقلانی، کمال عقلانی با شادی وهمی و لذت های خیالی است. لذت هایی که برای نیل به آن باید رنج و دشواری های خیالی را پشت سر گذاشت تفاوت بارزی با لذت نابی است که با ادراک، عقلانیت و مشروعیت همراه است.

نظام اجتماعی می بایستی با توجه به شرایط فرهنگی، تاریخی و اجتماعی خود محیط های آموزشی، اجتماعی و ارزش ها و هنجارهای فرهنگی را به گونه ای طراحی نماید که جامعه با ادراک منطقی و هدفمند خود لذتی را جستجو و آن را تجربه نماید که با لوازم فرهنگی و تاریخی درون خود حاصل شده و او را مستغرق شرایطی نماید که با آن مصداق فستبق الخیرات شده و سبقت و تحرک و رقابت و پیشتازی در جامعه بر اساس نشاط و بر مبنای انبساط اجتماعی و متمرکز بر تولید و گسترش رفتارهای خیرخواهانه و مسئولانه باشد. دنیای مدرن در نحوه زیست خود تجربیات اجتماعی، دستگاه های شناختی و ادراکی، مفهوم سازی و نیل به انسجام سه ضلع شادی، ارضاء و تحرک را مبنای برنامه ریزی های خود در توسعه ادراک صحیح و آگاهی های لازم متمرکز کرده تا هر انسان در قالب رفتار فردی، گروهی و سازمانی با انتخاب نشاط و نمادهای آن بتواند سطح تحرک اجتماعی و مسئولانه خود را در جامعه افزایش و آن را متناسب با هویت و سطوح انسان شناسانه معرفت به کمال و بلوغ اجتماعی پیوند زند.

ضرورت و اهمیت توجه به طرحریزی نظام جامع انبساط و نشاط ملی

در جامعه مدرن امروز با گسترش شهرنشینی و افزایش سطح استرس، اضطراب و نگرانی های فراوان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دسترسی به فناوری های گوناگون ارتباطی، انبوهگی و حجم اطلاعات تردید آفرین به خطر افتادن هویت های ملی و فروملی، خدشه وارد شدن به شکل و نوع ارتباطات عاطفی درون گروهی و به صحنه آمدن اختلالات متعدد روانی جامعه امروز شاهد تحمیل رفتارهایی نشاط گریز و برون گرا گردیده و هنجارهای بومی و ملی جای خود را به رویکردهای سریع الاثر و مخمورگونه داده است. از بین رفتن بسترهای سنتی در توسعه شادمانی و ابراز آن در جامعه اشکال گوناگون شادمانی جمعی و عمومی را به ارضاء فردی داده و شیوه های مشروع و شناخته شده و متعارف در شادمانی همگانی با تغییر اهداف و نمادهای خود در تعارض مستقیم با هنجارهای نظم و امنیت واقع شده است. علل بروز سطوح گوناگون افسردگی، انزوا، به سوگ درآمدن، خمودی و ابراز فرسودگی افراد در جامعه در حوزه های گوناگون اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی از جمله خطراتی است که جامعه مدرن امروز را با تاکید بر محورهای فوق تهدید کرده و سطح مصرف و گسترش توزیع مواد شادی آفرین، نوشیدنی ها و یا دیگر رفتارهای مخدرگونه و اعتیادساز زنگ خطری است که می تواند نشاط اجتماعی را از حوزه هنجارهای رفتاری به یک ارتباط ساده کلامی تنزل داده و به تدریج آن را با دیگر رفتارهای تخدیری متوقف و به انحراف بکشاند. امروز در جامعه مدرن افراد برای ارضاء درونی و انبساط خاطر خود به تفریحات غیر فعالی همچون پاساژگردی، تردد در مراکز خرید، استهزاء دیگران و بیان لطایف هزل گونه پرداخته اند که نشانگر گذار رفتارها و نمادهای اجتماعی شادی و نشاط به سمت تفریحات فردی و مستهجن می باشد. در جمهوری اسلامی ایران نیز می توان نمادهایی از این رفتارها که شادی های جمعی خود را با خودروهای گران قیمت و رفتارهای به اصطلاح (دوردور) در خیابان ها که نمایش نماد تبعیض و فاصله اقتصادی و طبقاتی می باشد، و یا جوانانی که هریک با گذاشتن هدفونی در گوش تمام شادی ها و نشاط های خود ناشی از آهنگ ها و ترانه های نامفهوم را به درون خود برده و فارغ از احساسات اجتماعی دیگر مردم در بین آنان تردد می کنند. وجود احساس محرومیت و عدم توجه بافت شهری به سرانه های فرهنگی و فضاهای شادی آفرین و دیگر مشکلات حاکم بر مطالبات اقتصادی در جامعه از عواملی محسوب می گردند که در تحمیل اضطراب و عدم پذیرش کارکردهای شادی برانگیز اجتماعی نقش آفرینی می کنند.

امروز ضعف در توسعه آموزش ها و مهارت های کلامی و ارتباطی که موجبات انزوا، گوشه گیری و کاهش روابط خانوادگی و اجتماعی را موجب می شود، جای خود را به همراهی با خانواده و مردم و رفتن به طبیعت و توجه به نغمه های دلنشین پرندگان و تمرین کاهش تنش های عصبی با دل سپردن به صدای آب و وزش باد در شاخسار درختان داده است و در مقابل تنش های عصبی برجای مانده آستانه تحمل افراد را به شدت کاهش و سطح گلاویزی اجتماعی -رفتاری را افزایش داده است. نگاهی به آمارهای بزهکاری و هنجارشکنی های اجتماعی به همراه بروز بی نظمی و رفتارهای خشن و بی توجهی به باورهای اخلاقی و دینی و کم رنگ شدن ارزش هایی همچون تعاون، نوع دوستی، همدلی و جایگزینی آن با کارکردهای نفاق، دورویی و دروغ گویی سبب شده تا انسان ها نازیباترین رفتارها، مکان ها، رنگ ها، نمادها، موسیقی ها، مسیرها و روابط را برگزیده و آنچه که در این گزینش نابجا و جامعه گریز نقش ایفا می کند تلذذی زودگذر، آسیب آفرین همراه با هیجاناتی شهوت گونه و حرکاتی هزل محور است. هیجانی منفی، کاذب و زودگذر که نه تنها به دور از ماهیت نشاط مثبت و با دوام شکل گرفته و برنامه ریزی می شود بلکه عمدتا در پناه داروهایی محرک و روان گردان احساسی کوتاه، غیر واقعی همراه با پیامدهایی اندوه بار به صحنه آمده است. برخی از شادی های اجتماعی که در مواقعی همچون پیروزی ورزشی و یا انتخابات و مناسبت های پرهیجان می تواند نمادی از نشاط اجتماعی و انرژی نهفته در جامعه را به نمایش بگذارد از نشانه هایی است که برنامه ریزان راهبردی را امیدوار به جستجو و کشف راهکارهایی پایا و پویا نموده که با به صحنه آوردن ابزارها و نمادهای مقوم می توانند این شرایط را که مملو از احساس رضایت و شادمانی است در خدمت اهداف ملی و نظم آفرین کنند.

با توجه به توضیحات پیش گفته به نظر می رسد شورای عالی انقلاب فرهنگی که از سوی مقام معظم رهبری به عنوان قرارگاه اصلی فرهنگی کشور مشخص و دارای ساختار و کارکردی جامع در برنامه ریزی فرهنگی و راهبردی و طراحی نظام های تعالی ساز در کشور می باشد می تواند به عنوان عقبه ای علمی و راهبردی در ارتباط با مجامع تخصصی و دعوت از تمامی صاحب نظران حوزوی و علمی تلاش کند تا به ساختار نظام مند و کاربردی در موضوع نشاط ملی دست یافته و با وحدتی کارکردی و عملگرا تصویری واضح و تصدیقی را برای تمامی نهادهای حوزه قدرت ملی با بسط و توزیع سازوکارهای نشاط معرفی تا بتوانیم جامعه ای مملو از رضایت، تحرک، انگیزه مثبت و هدفگیری شده به سمت کمال و فلاح انسانی داشته باشیم. جامعه ای که آحاد آن در برخوردهای اجتماعی از انتقال انرژی های منفی به دور بوده و با دوری از اخم و تکدر خاطر تبسم و آرامش را به دیگر شهروندان منتقل و موجبات اعتماد به نفس و تحمل پذیری را به عنوان الگویی فردی، گروهی و سازمانی به دیگران انتقال و در حدی متعادل و منطقی به احساس مثبت گرایی و امید در جامعه تشویق کنند. در این راستا و در نگاهی راهبردی ضرورت توجه به طراحی نظامی مطلوب و الگویی کارآمد که در آن بتوان به دکترین و اصولی پابرجا اشاره داشته و با تدوین هنجارهایی متکی بر سرور، نشاط و تحرک اجتماعی رویکردهای منطقی و قابل پیاده سازی را برنامه ریزی کرده و با تبیین ماموریت های دقیق و سازمان دهی متمرکز ظرفیت ها و قابلیت ها بر اهداف تعیین شده تلاش کنند تا پیاده سازی این روند با موفقیت صورت گیرد. به یقین اجرا و عملیاتی نمودن این هدف و ایجاد زیرساخت های آن نیازمند زمانی وسیع و پرتحمل بوده و نباید از راهکارهای میانبر و بهره مند از شرایط موجود غافل شده و هم زمان با این رفتار سیستمیک به رویکردهای جانبی و مقوم دیگر که موجبات نشاط در هریک از کارکردهای قدرت را دنبال می نماید بی توجه بود.

توجه و تمرکز به برخی از ساختارها و کارکردهای سریع الوصول اجتماعی و رفتاری موجب می شود تا هریک از لایه های اجتماعی و اقتصادی کشور در پیشبرد اهداف نشاط و مفرح نمودن جامعه تا برپایی و تحقق نظام جامع نشاط این روند را یاری کند. لذا رونق بخشی و بازتقویت بسیاری از جشن ها و اعیاد مذهبی و ملی که موجبات مشارکت و حضور پررنگ مردم را به دنبال دارد به همراه ترویج و تکریم برخی از سرگرمی های سالم و فراهم سازی شرایط تحقق آن در جامعه مانند حضور در طبیعت، پارک ها و گذران ساعات و لحظاتی با نشاط در آغوش جامعه به همراهی برخی از جشنواره های تفریحی و سرگرمی های مهیج و مشروع در هر یک از محله ها و مراکز اجتماعی شبکه ای و گسترده درسطح کشور که مخالف با مظاهر بی بند و باری، لاقیدی و قانون شکنی باشد، از جمله راه هایی در طی مسیر عبور سریع از رکود، خمودی و فرسودگی جامعه در نگاه به پدیده نشاط می باشد. امروز شادسازی فضای شهری و عرصه های عمومی نیازمند توجه به تغییر در مدل ها ، نمادها، رنگ ها، اشکال، لباس ها، مدها و فضاهای رهاشده و خمودآور شهری است که آن را با استانداردهای معماری بومی و یا بازطراحی های پرنشاط شهری برای حضوری مفرح و شادمان از سوی مردم آماده کرد.

حوزه های علمیه به یقین از مهم ترین و کلیدی ترین مراجع تمیز و تفکیک فیمابین لذت مشروع و نامشروع، شادی و بهجت مقبول و مخمور، استهجان و استحباب نهفته در نمادها و رفتارهای نشاط، اهداف و رفتارهای قدرت آفرین نشاط در تقویت جامعه و حکومت اسلامی هستند که بایستی با تمسک به فقه اجتهادی و یا دیگر ارکان استنباطی فقه مانند فقه السرور و یا در روش همانند فقه مقاصد به صحنه آمده و مجموعه این رفتار را در زمره فقه الاداره و فقه الاحکومه جامعه اسلامی قرار داده و با آن قدرت را تقویت و سرعت شکل گیری جامعه زمینه ساز ظهور را واقعی کنند. که در صورت بی توجهی به این موضوع یقینا سطح ارزش ها و هنجارهای جایگزینی که امروز در فهرست عملیات هجومی و فرهنگی غرب مورد استقاده قرار می گیرد نه تنها شرایط تغییر و جابه جایی ارزش ها، هنجارها، نمادها، روابط، رفتارها و کارکردها را فراهم می سازد بلکه یاس و ناامیدی در ناکارآمدی نظام اجتماعی اسلام را در قالب رسانه های گوناگون خود به مخاطب القا و طراوت و شادابی جامعه دینی را به سمت خمودی و رکود پیش می برد. تدوین سند نشاط ملی با بهره گیری از نخبگانی که فرهنگ و هویت اسلامی- ایرانی را دنبال می نمایند می تواند به شرایطی الزامی و اجرایی در مشارکت تمامی علوم، فناوری ها، نهادها در نیل به اهداف نشاط در جامعه را فراهم سازد.

ارکان و اجزاء بایسته در سند نظام جامع نشاط ملی

خداوند متعال در قران کریم، اسلام را نعمتی الهی و خوشحالی از این نعمت و عطایای آن را گوشزد کرده و می فرماید: «فرحین بما اتاهم من فضله؛ بهترین شادی ها بخاطر فضل و بخشش الهی شکل گرفته» و این الگو می تواند الگویی متعالی برای شادی های واقعی و پایدار در جامعه اسلامی بوده و به یقین در نظام اجتماعی اسلام و بر همین اساس شادی و نشاط رفتاری ممدوح و ظرفیت ساز است که می فرماید: «قل بفضل الله و برحمته فبذلک فلیفرحوا هو خیر بما یجمعون» تاکید الهی به بندگان بر این است که شاد باشند و این شادی را واسطه فضل و رحمت او بدانند. امام صادق (ع) در تفسیر این آیه می فرمایند: بعضی از انسان ها که ازین دنیا می روند آزاد و برخی دیگر اسیرند. آزاد آنان کسانی هستند که توانستند ظاهر و باطن شان را با شادی های واقعی تطبیق دهند. سند نظام جامع نشاط بر این مبنا می بایستی شکل گرفته و شادی و سروری را هدف قرار دهد که نه تنها عامل تخریب اجتماعی و بروز خطا، جنایت، عادت، زیاده روی، غفلت از یاد خدا، منزلت زدایی، حریم شکنی، ترویج ناهنجاری، توسعه ناامنی، تهدید اجتماعی، مسخ فرهنگی، بدعت های دین گریز، مصرف گرایی افراطی، اسراف و تبذیر، بی انگیزگی در کار و فعالیت، خلاقیت گریزی، مشارکت ناپذیری، ظلم پذیری، تخریب هنجاری، سوء استفاده از حقوق فردی و جمعی و تخریب عرف و معیارهای اجتماعی نباشد، بلکه واجد روند و برنامه هایی مناسب بوده که ارکان و اجزاء جامعه اسلامی در روند تولید قدرت و سهم دهی آن به سوی الگو و اسوه ای برای جهان بشریت را فراهم و قابل صدور نماید. ازین رو سند مورد تاکید را در ده ماده قابل تنظیم و ارائه می دانم:

ماده اول: تعاریف و مفاهیم کلیدی

ماده دوم: بنیان ها و آرمان ها و ارزش ها

ماده سوم: چشم انداز و انتظارات

ماده چهارم: سیاست ها و خط مشی ها

ماده پنجم: اهداف راهبردی و کلان

ماده ششم: راهبردها و برنامه های ملی و محوری

ماده هفتم: ساختار و سازمان دهی

ماده هشتم: بودجه بندی و نظارت راهبردی

ماده نهم: پیاده سازی و هماهنگی

ماده دهم: فرایندهای اصلاح و تقویت

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.