سیاسی و روابط بین الملل

نقش آگاهی سیاسی امام خمینی (ره)در برقراری اسلام سیاسی با تأکید بر نهضت ۱۵ خرداد – قسمت دوم

یادداشت زیر قسمت دوم به نقش آگاهی سیاسی امام خمینی (ره) در برقراری نظام سیاسی با تاکید بر نهضت 15 خرداد می پردازد.

۱۰ تیر ۱۳۹۷ ۱۲:۲۲

نوع آگاهی سیاسی « انقلابی » آیت الله خمینی(ره) درجهت دادن به اسلام سیاسی

در مورد اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) نمی‌توان چنین تصور کرد که ایشان قبل از ۱۵ خرداد ۴۲ به فکر تشکیل حکومت اسلامی نبودند و پس از حوادث سال های ۴۰ تا ۴۲ که زمینه ساز قیام ۱۵ خرداد و رویارویی مستقیم روحانیت شیعه با سلطنت جائر بود، به این فکر افتادند که دیگر جایی برای تحمل چنین حکومتی باقی نمانده و نظام باید تغییر کند. در واقع اندیشه و عمل امام و همه عالمان شیعه از ابتدا تاکنون را می‌توان به دو گروه عمده تقسیم کرد: اندیشه اصلاحی و اندیشه انقلابی. اما در واقع، نکته مهمی که قیام ۱۵ خرداد را از سایر نهضت های اسلامی متمایز و برجسته می‌کند این است که امام خمینی (ره) با درک بستر فراهم شده و حضور و حمایت بی بدیل مردمی از مرجعیت، اندیشه سیاسی را از تفکر اصلاحی به تفکر انقلابی منتقل می‌کند.

اندیشه سیاسی امام در راه گذر از اندیشه‌های اصلاحی به اندیشه‌های انقلابی، دچار تحول تدریجی شد. اما نقطه قوت امام خمینی (ره) آن بود که به واسطه ایشان و به کمک شناخت دقیق اوضاع، شرایط و امکانات و با استعانت از پویایی تفکر شیعه، اجتهاد شکل گرفت. امام درک عمیقی از اندیشه‌های اصلاحی داشت، اما آنها را برای وضعیت معاصر مناسب ندید. ( (لک‌زایی:، ۱۳۸۴: ۹۷)

در نظریه دولت امام خمینی(ره)، برای همه شرایط برنامه ریزی شده است«حتی زمانی که جامعه از وجود فقیه دارای ویژگی های برجسته و بایسته و فراهمی [در] زمینه حاکمیت فقیه محروم است، به هر دلیل، اصل پرهیز ناپذیری وجود حکومت در جامعه، به حال خود باقی است. در چنین زمانی مسئله عدول مؤمنین مطرح می‌شود. چنان که در نبود مؤمنان عادل یا فراهم نبودن زمینه حاکمیت آنها، مؤمنان فاسق سرپرستی جامعه را بر عهده می‌گیرند. به هر حال اصل عقل گریز ناپذیری وجود حکومت که با بیانی دینی بازگو شده است، در هیچ حال، تعطیل‌بردار نیست. »( حسینی: ۱۳۷۸:۸۸ ) این نوع آگاهی سیاسی، نشانگر اهداف اصلی امام خمینی(ره) برحاکمیّت قوانین اسلام و اجرای شریعت اسلامی و قطع زنجیرهای وابستگی کشور از کشورهای استعمارگر و استکباری است.

انگیزه دیگر امام، مبارزه با صهیونیسم جهانی و عوامل داخلی آنها و صیانت از احکام اسلام و قرآن و حفاظت از استقلال کشور و جلوگیری از نفوذ بیشتر اعضای فرقه ضاله بهائیّت که به عنوان ستون پنجم اسرائیل در ایران عمل می‏کردند، بود. رژیم شاه در سال ۱۳۲۸، به طور غیر رسمی اسرائیل را به رسمیّت شناخته بود و زمینه نفوذ عوامل صهیونیسم را در ایران فراهم ساخته بود.( ازغندی: ۴۲۰- ۴۰۹: ۱۳۷۶)

نهضت ۱۵ خرداد، در دوره شکل‌گیری خود با یک سری زمینه‌ها و مقدمات و آگاهی سیاسی همراه بود، که اهم آن عبارت است از:

الف. رحلت آیت‌الله بروجردی و مطرح شدن نام امام خمینی (ره)

ب. جریان لایحه‌ی انجمن‌های ایالتی و ولایتی

ج. جریان همه‌پرسی ششم بهمن

د. حادثه خونین فیضیه (۱۳۴۱)

ﻫ. دستگیری امام (ره) و قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲٫

در این میان نوع آگاهی سیاسی و سطح آگاهی سیاسی« آیت الله خمینی » در جهت گیری به نظام پهلوی در روند نهضت ۱۵ خرداد نقشی تعیین‌کننده داشته‌ است.

امام خمینی(ره) بر اساس نوع آگاهی از محیط، جهت گیری سیاسی کرده و در این راستا مبادرت به سخنرانی بر علیه استعمار می کند. لذا نگرش و ذهنیت سیاسی مثبت از نهضت های اسلامی، کنش های ایشان را به سمت و سوی نگرش حمایتی از نهضت ها می کشاند. فتوا بر علیه استعمارگران با اعتقاد به نابودی دشمنان دین، میزان آگاهی سیاسی امام خمینی(ره) در قالب فتوی جهت گیری سیاسی ایشان را مشخص ساخت.

در این هنگام، علمای بزرگ شیعه، آیه اللّه آقا خویی، آیه اللّه میلانی و آیه اللّه نجفی مرعشی و آیه اللّه شریعتمداری به مخالفت دولت پهلوی برخاستند. به تعبیر امام خمینی(ره)، «پانزده خرداد یک نقطه عطفی است در تاریخ کشور ما که از همان وقت شروع به فعالیت سیاسی شد و روحانیون از همان وقت خودشان را مجهز کردند.. . در عین حالی که پانزده خرداد یک مصیبتی بود برای ملت ما، کلاً مبدأ جنبش بود. از همان وقت و جلوتر از آن وقت، روحانیون قیام کردند و به دست روحانیون نهضت شروع شد و پانزده خرداد یک انعکاسی بود از همان قیام. روحانیت را گرفتند و قریب تمام – تقریباً – علمای تهران را گرفتند و حبس کردند و شاید مدتی هم علمای تهران، وعاظ تهران در حبس بودند و بعد به تدریج رها شدند و از آنجا شروع شد به نهضت و مخالفت. در عین حالی که نهضت ۱۵ خرداد مصیبت بود برای ما؛ لکن این موهبت را هم خدای تبارک و تعالی به ما عطا کرد که مردم بیدار شدند و لبیک گفتند به صدای روحانیون و در همه جا، در همه‌ی مملکت این نهضت شروع کرد و مبدأش از همان ۱۵ خرداد بود. » (صحیفه نور :۱۵۳) آگاهی سیاسی امام خمینی ،در شناسایی عوامل تاثیر گذار و فزاینده و نیز فرایند این تاثیر گذاری، در ایجاد انگیزه برای مشارکت سیاسی مردم خصوصاً روحانیون نقش بسزایی داشت. به این معنا که هر چه روحانیون نسبت به دامنه آگاهی سیاسی امام خمینی(ره) بیشتر واقف می شدند، در خواست برای مشارکت افزون تر می شد.

امام در این زمینه می‌فرماید: «پانزده خرداد، مبدأ عطفی بود در تاریخ؛ نه پیرو نهضت‌های دیگر، قیام‌های دیگر. این شعار باید محفوظ باشد که این قیام؛ قیام ملی نیست. این قیام، قیام قرآنی است، این قیام، قیام اسلامی است. »( صحیفه‌ی نور، ج ۵، ۱۸۴٫ )

امام در تاریخ ۱۵/۳/۱۳۶۰ می‌فرماید: «در ۱۵ خرداد ۴۲٫٫ . گرچه ملت غیور ایران با فداکاری عظیم خویش و تسلیم قریب پانزده هزار شهید به درگاه خداوند متعال، به ظاهر سرکوب شد و دژخیمان رژیم جنایتکار پهلوی، ننگی ابدی بر ننگ‌های پنجاه ساله‌ی خود افزودند؛ لکن سرلوحه‌ی پیروزی اسلام و ملت بود. »( صحیفه‌ی نور، ج ۱۴، ۲۶۳) در ۱۵ خرداد ۴۲، حضرت امام (ره) در حضور ده‌ها هزار تن مستمع، شاهنشاه را «آقای شاه»، «تو»، «بیچاره» و «بدبخت» خطاب کرد. بت بزرگ سخت ضربه خورده بود. اقتدار رژیم کودتا و ترس و وحشتی که از سازمان امنیت مخوف در اذهان وجود داشت، آسیب‌دیده بود و شمارش معکوس سقوط نظام استبدادی وابسته پهلوی از همان روز آغاز شد.

قیام ۱۵خرداد۴۲ و دستگیری امام خمینی(ره) و برخی از مجتهدان دیگر، شکاف نهاد دین و سلطنت را ژرف تر کرد و تمامی نهاد دین را در برابر تمامیت رژیم قرار داد. از این زمان گفتمان سنتی مذهبی سیاست گریزی را رها کرد و در کنار گفتمان های رادیکال مخالف پهلوی قرار گرفت و به مهم ترین یار ویاور گفتمان اسلام سیاسی در ایران تبدیل شد. (حسینی زاده : ۱۳۸۶:۱۶۲)

نهضت پانزده خرداد امام خمینی نشانگر شناخت سه عنصر اصلی آگاهی سیاسی، معرفت، ارزش ها و نگرش های سیاسی ایشان است. منظور از معرفت سیاسی اطلاعات و آگاهی های پیرامون مسائل سیاسی است. و ارزش های سیاسی، باور های اساسی در باره مسائل و موضوعات سیاسی جهان اسلام است. نگرش های سیاسی عقاید درباره موضوعات سیاسی و اهمیت آنان بود. سوال‌هاى اساسی‌ امام در سخنان ۱۵/۳/۵۸ نشانگر سه عنصر اصلی آگاهی سیاسی است:

پانزده خرداد چرا به وجود آمد و مبدأ وجود آن چه بود؟ در دنباله‌ى آن در سابق چه بود و الان چیست و بعد‌ها چه خواهد بود؟ ۱۵ خرداد را کى به وجود آورد و دنباله‌ى آن را کى تعقیب کرد و الان کى همان دنباله را تعقیب می‌کند و پس از این امید به کیست؟ ۱۵ خرداد براى چه مقصدى بود و تاکنون براى چه مقصدى است و بعد‌ها براى چه مقصدى خواهد بود؟ ۱۵ خرداد را بشناسید و مقصد ۱۵ خرداد را بشناسید و کسانى که ۱۵ خرداد را به وجود آوردند بشناسید و کسانى که ۱۵ خرداد را دنبال می‌کردند بشناسید و کسانى که از این به بعد امید تعقیب آنها هست را بشناسید و مخالفین ۱۵ خرداد و مقصد ۱۵ خرداد را بشناسید… ۱۵ خرداد براى اسلام بود و به رسم اسلام بود و به مبدئیت اسلام و راهنمایى روحانیت و همین جمعیت‌ها بودند که ۱۵ خرداد را به وجود آوردند و همین صف جمعیت بودند که کشته شدند. همین طبقه از افراد اسلامى که براى اسلام قیام کردند و هیچ نظرى جز اسلام نداشتند، ۱۵ خرداد را به وجود آوردند. ( صحیفه‌ى امام، ج۸، ۵۳٫).

نتیجه گیری

همان گونه که گفته شد، منشا و خاستگاه قیام پانزده خرداد اندیشه‏های روحانیّت مبارز شیعه، به رهبری حضرت امام خمینی(ره) بود. در اندیشه‏ها و تفکّر آن حضرت، تشکیل حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلام جایگاه خاصّی داشت. بر این اساس، پیاده شدن قوانین اسلام در حوزه‏های سیاست، اقتصاد، فرهنگ و اجتماع از انگیزه‏های اصولی نیروهای مذهبی محسوب می‏شد. امّا با توجّه به تخطی رژیم شاه از حدود الهی و عدم اجرای احکام اسلام، امر به معروف و نهی از منکر، دفاع از سنتّ ها و ارزش های اسلامی، مقابله با برنامه‏های استعماری آمریکا و اسرائیل، مبارزه با حاکمیّت و گسترش فرهنگ غربی که منافی با معیارهای فرهنگ اسلام ناب محمّدی بود، از انگیزه‏های نسل جدید روحانیّت، برای ورود به عرصه سیاسی کشور و وقوع قیام پانزده خرداد به شمار می‏رفت. امام خمینی(ره) در مرحله اوّل مبارزه خود، درصدد پیشگیری و کنترل حرکت های ضد مذهبی رژیم شاه برآمد. و از شیوه ی اصلاحی استفاده کردند. امّا هنگامی که این رژیم تهاجم همه جانبه خود را بر علیه حضرت امام و پیروانش آغاز کرد، شیوه دیگری برای مبارزه انقلابی برگزیده شد که همانا رویارویی با اصل نظام شاهنشاهی بود.

قیام ۱۵ خرداد را نمی توان یک حادثه و اتفاق تصور نمود، بلکه باید ریشه آن را در جریان‌های قبل از سال ۱۳۴۲ مورد بررسی قرار داد. از سال ۱۳۳۲ که آمریکا با کودتای ۲۸ مرداد ماه در صحنه سیاسی ایران صاحب نفوذ شده بود تصور نمی‌کردند که ظرف ۱۰ سال با جریانی مواجه شود که رژیم وابسته به آنان را در سراشیبی سقوط قرار دهد و منافع آنان را به خطر اندازد، در واقع نهضت امام مسیر خود را با مخالفت با اجرای سیاست‌های جدید آمریکایی در ایران آغاز نمود.

افزایش رشد سیاسی روحانیّت و حوزه های علمیّه و ورود آنها به عرصه سیاست کشور، الگو قرار گرفتن مذهب برای مبارزه و رویکرد بیشتر نیروهای مبارز به مذهب؛، رشد و آگاهی توده‏های مردم و تکامل مبارزات آنان؛ افشای چهره منافقانه و ریاکارانه شاه و روشن شدن ماهیّت رژیم وی برای مردم؛ بی اعتبار شدن غرب، به دلیل موضع گیری های منفی، از دستاوردهای پانزدهم خرداد ۱۳۴۲بود که باعث افزایش آگاهی سیاسی مردم و حضور بیشتر آنها در صحنه شد و با تثبیت رهبری امام خمینی(ره)، گروه‏های سیاسی غیر مذهبی به حاشیه رانده شدند.

امام خمینی(ره) با موضع گیری های مبتنی بر بصیرت در برابر رویدادهای زمانه خویش ایستاد. نهضت ۱۵ خرداد به خوبی نشان داد، آگاهی سیاسی ایشان منطبق بر شریعت بوده و در حمایت از نهضت ۱۵ خرداد نقش یک رهبر سیاسی را برعهده داشته و هرگز جایی که پای شریعت در میان بود کوتاه نمی آمد. نوع آگاهی های سیاسی امام خمینی(ره)، جهت گیری و مواضع ایشان را در قبال جریانات رقم زده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.