اقتصادی

آگاهی ازسبک زندگی،حلقه ی مفقوده اقتصاد مقاومتی با تاکید برالگو و ملی گرایی مصرفی -۳

یاداشت پیش رو قسمت پایانی از مقاله با موضوع چگونگی آگاهی از سبک زندگی، در تحقق اقتصاد مقاومتی به قلم خانم فاطمه خادم شیرازی استاد دانشگاه است که به بیان بسترهای اجتماعی و فرهنگی لازم برای تحقق «اقتصاد مقاومتی» می پردازد.

۳ شهریور ۱۳۹۷ ۱۰:۲۴

از مهم ترین عوامل شکل دهنده هویت هر فرد، ملیت وی است. شواهدی وجود دارد که بعضی از مصرف کنندگان (به ویژه در کشورهای بیشتر توسعه یافته) به دلیل حس علاقه و وفاداری به میهن خود یا به دلیل کیفیت ادراک شده محصولات داخلی ترجیح می دهند محصولات ساخت کشور خود را خریداری کنند. توجه بازاریابان به نقش ملی گرایی در رفتار مصرف کنندگان باعث شکل گیری تئوری «ملی گرایی مصرفی» شده است. به همان اندازه که مصرف کنندگان فاقد گرایش ملی گرایی مصرفی، محصولات خارجی را بر اساس ویژگی هایی مانند قیمت، کیفیت و سایر ویژگی های مطلوب ارزیابی می کنند، معیار ارزیابی مصرف کنندگان ملی گرا، میزان ضرر و زیانی است که با خرید این محصولات به اقتصاد ملی آنها وارد می شود.(شیمپ و شارما،۱۹۸۷: ۲۸۹-۲۸۰)

ادبیاتی تحت عنوان «ملی‌گرایی مصرفی» یا «قوم‌گرایی در مصرف» حدود دو سه دهه‌ای است که در اقتصاد غرب و بویژه اقتصاد آمریکا مطرح گردیده‌ است که بیش‌تر ناظر به احساسات وطن‌پرستی و معیارهای اخلاقی مصرف‌کنندگان در ترجیح کالاهای داخلی به تولیدات وارداتی است.(دهدشتی و همکاران،۱۳۹۱:  ۷۷۹ – ۷۴۸)

ملی گرایی یکی از پدیده های سیاسی در تاریخ جهان و نوعی آگاهی جمعی است؛ یعنی آگاهی داشتن از تعلق به ملت که آن را نگرشی خاص به پدیده ها به گونه ای که: می خوانند. نخستین بار، سامنر(۱۹۰۶)تعریفی رسمی از ملی گرایی ارائه داد «آگاهی ملی «فرد، گروه خویش را محور همه پدیده ها می داند و کلیه پدیده های دیگر را با توجه به آن رتبه بندی می کند و ارجاع می دهد. هرگروه به افتخارات، غرور و تکبر خود می بالد، برتری خود را می ستاید و هویت خود را تمجید می کند. (سامنر،۱۹۰۶: ۲۶)

مطالعات نشان دادند که مصرف کنندگان ملی گرا عقیده دارند، رفاه و رضایت ملی و شخصی آنها می تواند از رهگذر کالاهای خارجی تهدید قرار شود، این در حالی است که مصرف کنندگانی که ملی گرا نیستند اعتقاد، توجه و تمایل بیشتری به کالاهای خارجی دارند. (شیمپ و شارما،۱۹۸۷: ۲۸۹-۲۸۰).

با توجه به اینکه مصرف کالاهای داخلی و ترجیح آن بر کالاهای خارجی سبب تقویت تولید ملی خواهد شد بنابراین می‌توان از حیث اقتصاد مقاومتی هم به این مفهوم پرداخت.

بررسی پیشینه نام گذاری سال ها از سوی مقام معظم رهبری بیانگر آن است که ایشان برای حرکت توسعه ای و تکاملی کشور ضرورت ها و الزاماتی را به عنوان مفروض در نظر دارند که بی توجهی یا عدم تحقق آن شرایط، ایران و جامعه ایرانی را هم چنان در سیکل معیوب توسعه نیافتگی قرار می دهد.

اگر نامگذاری سال های اخیر رهبر معظم انقلاب را بررسی کنیم می بینیم. معیشت مردم و رونق اقتصادی کشور مهم ترین دغدغه رهبر معظم انقلاب است. لذا ایشان در مسیری که برای مسئولان و مردم ترسیم کرده اند از نقشه بزرگ راهی با راه های مطمئن فرعی مانند اصلاح الگوی مصرف، همت مضاعف و کار مضاعف، جهاد اقتصادی و حمایت از تولید، کار، سرمایه و کالای ایرانی استفاده نموده اند. جهت اصلی این راه ها، اهداف اقتصادی کشور را نشان می دهد. جهاد اقتصادی نقطه عطف این بزرگراه  است؛ در واقع جهاد اقتصادی بزرگ راهی است که راه های مطمئن فرعی سال های گذشته، راه های اصلی  او را تشکیل می دهند. برای کنار هم قرار گرفتن صحیح این راه ها و ارتباط و ترسیم روشنی از آینده اقتصاد ایران، به بزرگ راهی مبتکرانه در عرصه اقتصادی نیاز است که مفهوم «اقتصاد مقاومتی» را می‌‌توان از جمله این بزرگ راه نوآورانه تلقی کرد. اقتصاد مقاومتی، یک رکن اساسی و مهم، مقاوم بودن اقتصاد است. اقتصاد باید مقاوم باشد؛ باید بتواند در مقابل آنچه که ممکن است در معرض توطئه‌ی دشمن قرار بگیرد، مقاومت کند.( مقام معظم رهبری، حرم مطهر رضوی ع،۱۳۹۲) «اقتصاد مقاومتی یعنی آن اقتصادی که در شرایط فشار، در شرایط تحریم، در شرایط دشمنی ها و خصومت های شدید می تواند تعیین کننده رشد و شکوفایی کشور باشد.» ( مقام معظم رهبری در دیدار دانشجویان، ۱۳۹۱)

لازمه تحقق «اقتصاد مقاومتی» ایجاد بسترهای اجتماعی و فرهنگی متناسب است و لذا باید سیاست گذاری کلان فرهنگی ـ اجتماعی کشور به سمت بررسی و اصلاح «سبک زندگی» مردم بازگردد.

نقطه شروع اقتصاد مقاومتی، سیاستگذاری برای اصلاح الگوی مصرف و ملی گرایی مصرفی است. الگوی مصرف در هر جامعه، نقشی تعیین‌کننده در تخصیص منابع برای تولید انواع کالاهای تولیدی، شیوه توزیع آنها و همچنین توسعه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دارد. بنابراین، اگر الگوی مصرف جامعه‌ای، افراد را به مصرف هر چه بیشتر ترغیب کند، بخش اعظم منابع درآمدی جامعه به مصرف اختصاص می‌یابد و در نتیجه، از سطح پس‌انداز کل و به تبع آن سرمایه‌گذاری کاسته می‌شود و این امر، جامعه را با کاهش تولید و فقر اجتماعی روبه‌رو می‌کند. ضعف اقتصادی نیز خود زمینه‌ساز فقر فرهنگی و انحطاط اجتماعی است و برعکس، اتخاذ الگوی صحیح و منطقی در مصرف می‌تواند آثار مثبت فردی و اجتماعی فراوانی به دنبال داشته باشد. در سطح کلان، هماهنگی و تناسب بین امکانات یک جامعه با نیازها و خواست‌های افراد آن، کسب استقلال، اقتصادی و دستیابی به عزت و سرافرازی را ممکن می‌سازد و در سطح فردی، اجتناب از مصارف غیر‌ضروری و تجملی که به معنای متوازن ساختن درآمدها و هزینه‌هاست، آرامش روحی و روانی را به همراه می‌آورد(لهسائی‌زاده، ۱۳۸۸:  ۳ـ ۱).

یکی از مشکلات اصلی کشور ما که منشأ کاستی‌های بسیاری در جامعه است، اسراف و رعایت نکردن الگوی مصرف صحیح است چنان‌که رهبر معظم انقلاب اسلامی، در سال اصلاح الگوی مصرف، با نگاهی موشکافانه به این مشکل مهم اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی که سال‌هاست گریبان‌گیر کشور ما شده است؛ ضمن تشریح زمینه‌های نیازمند تغییر و تحول جدی در جامعه و با اشاره به موضوع «اسراف‌های شخصی و عمومی» و مصرف بی‌رویه منابع مختلف کشور، تمامی مسئولان قوای سه‌گانه، شخصیت‌های اجتماعی و آحاد مردم را به برنامه‌ریزی و حرکت در مسیر تحقق این شعار مهم حیاتی و اساسی، یعنی اصلاح الگوی مصرف در همه زمینه‌ها دعوت کردند(ترکمندی، ۱۳۸۸).

مصرف در دنیای کنونی، با توجه به روندهای اجتماعی و فرهنگی مورد مطالعه قرار می‌گیرد. مصرف تنها یک موضوع اقتصادی منفعت‌جویانه تلقی نمی‌شود. بلکه نمادی از فرهنگ و هویت افراد جامعه است، البته این امر به معنای بی‌اهمّیتی عوامل اقتصادی نیست امّا در تعیین نقطه آغاز اصلاح الگوی مصرف، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. چنان‌که امروز، کمتر اندیشمندی الگوی مصرف را فقط در وضعیت اقتصادی و درآمدی خانواده‌ها جستجو می‌کند. برای مثال، از نظر بوردیو، مصرف تنها ارضای نیازهای زیستی نیست، بلکه متضمن نشانه‌ها، نمادها، ایده‌ها و ارزش‌هاست. به تعبیر وی، مصرف در دوران جدید، روندی است که در آن خریدار کالا، از طریق، به نمایش گذاشتن کالاهای خریداری شده، فعالانه در تلاش برای خلق و حفظ هویت خویش است(بوردیو، ۱۳۸۱:  ۴۲). به عبارت دیگر، افراد هویت خود، یعنی چه کسی بودن را از طریق آنچه مصرف می‌کنند، ایجاد می‌کنند. بنابراین می‌توان گفت که مصرف، امروزه هویت‌بخش است.

وبلن نیز در نظریه طبقه مرفه خود، ویژگی‌های مصرفی طبقه مرفه را تحلیل و اظهار می‌کند که این گروه، دچار «مصرف متظاهر» هستند(وبلن، ۱۳۸۳:  ۱۰۰). همچنین با واکاوی عمیق‌تر رفتار مصرفی افراد، می‌توان از مفهوم «سبک زندگی» برای تعیین رفتار مصرفی افراد استفاده کرد. از نظر چاپمن، سبک زندگی موقعیتی است که فرد یا خانواده، با توجه به سطح میانگین استاندارد و دارایی‌های فرهنگی، مادی و مشارکت در فعالیت‌های گروهی اجتماعی آن را کسب می‌کند(چاپمن، به نقل از فاضلی، ۱۹۳۵:  ۳۷). اصلاح الگوی مصرف، بدون توجه به ماهیت مصرف و سبک زندگی در دنیای جدید ممکن نیست. از سوی دیگر، سبک زندگی هر فرد متأثر از نظام معنایی اوست و یکی از این نظام‌های معنایی، دین است. عموم ادیان دارای نظام‌های معنایی، آموزه‌ها، نهاد و ساختارهایی هستند که پیروانشان را در ایجاد سبک‌های زندگی مبتنی بر آنها توانمند می‌کنند و بر این اساس، می‌توان گفت که دین می‌تواند در ایجاد منش، سلیقه و زیبا‌شناسی و در نتیجه، سبک‌های زندگی نقش ایفا کند و جدا از سبک‌های زندگی دینی، در شکل‌گیری دیگر سبک‌های زندگی نیز دخیل است(مهدوی‌کنی، ۱۳۸۷:  ۱۸۷ -۲۲۱).

مقام معظم رهبری در این مورد می فرمایند: مسئله‌ى اقتصاد مهم است؛ اقتصاد مقاومتى مهم است. البته اقتصاد مقاومتى الزاماتى دارد. مردمى کردن اقتصاد، جزو الزامات اقتصاد مقاومتى است. (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارگزاران نظام، ۱۳۹۱).

لذا اصلاح الگوی مصرف باید در چارچوب نگاهی کلی‌تر از مصرف صرف دنبال شود به عبارت دیگر، اصلاح الگوی مصرف، تنها اصلاح مصرف نیست، بلکه اصلاح نحوه‌ای از زندگی است که مصرف در آن جایگاه ویژه‌ای دارد. می‌توان گفت فهم الگوی مصرف، آسیب‌شناسی و در نهایت بهینه‌سازی آن، با در نظر گرفتن سبک زندگی طبقات مختلف جامعه میسر می‌شود. مسئله‌ى مدیریت مصرف، یکى از ارکان اقتصاد مقاومتى است؛ یعنى مصرف متعادل و پرهیز از اسراف و تبذیر. تغییردرآگاهی، سبب تغییر نگرش افراد نسبت به مسائل اجتماعی و فرهنگی می شود و با تغییر رفتار و جهان بینی فرد زمینه برای تغییر سبک زندگی فراهم می شود.

مهم ترین بخش سبک زندگی نوع آگاهی و نگرش، احساس، رفتار و باورها و ارزش های فردی و اعتقادی را شامل می گردد. از آنجایی که جامعه ما بر نظام دینی و ارزشی تکیه دارد، حفظ سبک زندگی و پای بندی به آن مهم ترین عامل در حفظ فرهنگ و ارزش های اعتقادی قلمداد می شود. مسئله‌ى تعادل در مصرف و مدیریت مصرف این است که ما از تولید داخلى استفاده کنیم؛ این را همه‌ى دستگاه‌هاى دولتى توجه داشته باشند – دستگاه‌هاى حاکمیتى، مربوط به قواى سه‌گانه – سعى کنند هیچ تولید غیر ایرانى را مصرف نکنند؛ همت را بر این بگمارند. آحاد مردم هم مصرف تولید داخلى را بر مصرف کالاهائى با مارک هاى معروف خارجى – که بعضى فقط براى نام و نشان، براى پز دادن، براى خودنمائى کردن، در زمینه‌هاى مختلف دنبال مارک هاى خارجى می روند – ترجیح بدهند. خود مردم راه مصرف کالاهاى خارجى را ببندند.(مقام رهبری،۱۳۹۱)

بیانات رهبری اشاره به ملی گرایی  مصرفی دارد. ملی گرایی مصرفی به عنوان یک جنبش ریشه ای در ابراز هویت ملی، تنها یکی از اشکال عمل گرایی مصرف کننده است و این جنبش در حد شدیدتر به صورت تحریم پنهان وآشکار محصولات خارجی از طرف خود مصرف کنندگان (و نه در اثر سیاست های دولتی) و درنهایت به صورت خشونت گرایی مصرفی  نمود پیدا می کند. رستوران های مک دولاندز  نمونه بارزی در این مورد هستند که پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، شعبه های آنها دربسیاری از مناطق مورد تحریم و در بسیاری موارد هدف خشونت گرایی مصرفی قرار گرفته اند. همچنین مصرف کنندگان چینی به دلیل سوابق استعماری ژاپن در چین، محصولات این شرکت ها را طرد می کردند. نمونه دیگر تحریم محصولات اسرائیلی در کشورهای عربی است.

مصرف کنندگان ملی گرا دارای کلیشه های مثبت نسبت به محصولات داخلی هستند. این کلیشه های مثبت که در نتیجه تأثیر عوامل عاطفی یا اخلاقی بر عوامل شناختی شکل گرفته اند، ممکن است به ارزیابی بهتر محصولات داخلی منجر شوند، یعنی در مقایسه با غیر ملی گرایان محصولات داخلی را از لحاظ ویژگی های اساسی بهتر ارزیابی کنند، حتی اگر این ارزیابی از پشتوانه منطقی برخوردار نباشد، به عنوان مثال نتایج مطالعه ای در آمریکا نشان داد، درجه ارزیابی مصرف کنندگان آمریکایی با گرایش ملی گرایی مصرفی بالا از اتومبیل های آمریکایی بیشتر از مصرف کنندگان داری گرایش ملی گرایی مصرفی پایین است(آرنولد،۲۰۰۴: ۱۲۳)

مصرف کنندگان ملی گرا به این دلیل خرید کالاهای داخلی را به مشابه خارجی ترجیح می دهند که معتقدند محصولات کشور خودشان از مشابه خارجی بهتر است. این اعتقاد ممکن است به دلیل برتری واقعی محصولات داخلی یا ناشی از تطابق بیشتر محصولات داخلی با ارزش ها، هنجارها، سلایق، عادت ها و فرهنگ مصرف کنندگان باشد. در صورت عدم اعتقاد مصرف کنندگان ملی گرا به برتری کالاهای داخلی، تعهد اخلاقی به مصرف کالاهای داخلی در برای حمایت از اشتغال و تولید ملی، آنها را به ترجیح خرید محصولات داخلی حتی اگر دارای کیفیت کمتری پایین باشد، هدایت می کند.  به خصوص هنگامی که خود یا نزدیکان آنها به طورمستقیم در معرض تهدید ناشی از ورود کالاهای خارجی قرار گیرند(ونگ،۲۰۰۴:  ۴۰۰-۳۹۱)

البته اقتصاد مقاومتى فقط جنبه‌ى نفى نیست؛ اینجور نیست که اقتصاد مقاومتى معنایش حصار کشیدن دور خود و فقط انجام یک کارهاى تدافعى باشد؛ نه، اقتصاد مقاومتى یعنى آن اقتصادى که به یک ملت امکان می دهد و اجازه می دهد که حتّى در شرائط فشار هم رشد و شکوفائى خودشان را داشته باشند. «اقتصاد مقاومتى»، این یک شعار نیست؛ این یک واقعیت است.  (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار دانشجویان، ۱۶/۵/۱۳۹۱)

تاکیدمقام معظم رهبری  تنها تکیه بر جنبه‌های احساسی و حتی هنجاری وطن‌پرستی نیست. در واقع آنچه که مقام معظم رهبری در سال‌های اخیر بر روی آن متمرکز شده‌اند، ملی‌گرایی مصرفی به معنای وطن‌پرستی کور و غیرعقلانی در جهت منافع بازاریابان و تولیدکنندگان بزرگ و سرمایه‌داران نیست بلکه منطبق بر معیارهای اخلاقی، عقلانی و انسانی خواهد بود. نگاهی که اصلاح ترجیحات مصرف‌کنندگان داخلی را در جهت انتخاب، خرید و مصرف تولیدات ملی، نه یک امر صرفاً احساسی و هنجاری به معنای منفی کلمه بلکه یک امر ضروری و عقلانی در راستای پیشرفت اقتصادی کشور و ناشی از آینده‌نگری و دوراندیشی می‌داند.

بر همین اساس عمده‌ی استدلال‌هایی که رهبر معظم انقلاب برای مصرف تولیدات داخلی برمی‌شمرند تمایلات وطن‌پرستانه در رفتارهای اقتصادی و بویژه رفتارهای مصرفی، جزئی از عقلانیت اقتصادی و در کنار عواملی چون قیمت و کیفیت و مانند آن قابل ارزیابی است هرچند در زمره‌‌ی عقلانیت اقتصادی متعارف به شمار نیاید.

مقام معظم رهبری حتی این ملی‌گرایی را منحصر به رفتار مصرف‌کنندگان نمی‌دانند بلکه ملی‌گرایی در تولید و تجارت و صادرات و واردات و سرمایه‌گذاری را نیز مورد توجه قرار می‌دهند و لزوم حفظ آبروی کشور را با نظارت لازم بر سلامت و کیفیّت کالاى صادراتى میسر می‌دانند.

نتیجه گیری

بین آگاهی در شکل فردی و جمعی آن با سبک زندگی ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. به گونه ای که می توان آگاهی را به یک معنا مؤسس سبک زندگی معرفی کرد. در ادبیات جامعه‌شناسی،، سبک زندگی معرف ثروت و موقعیت اجتماعی افراد است و اغلب به عنوان شاخصی برای تعیین طبقه اجتماعی به کار می‌رود. اما در فرمول‌بندی دیگر، سبک زندگی، راهی برای تعیین طبقه اجتماعی نیست بلکه شکل اجتماعی نوینی است که تنها در متن تغییرات فرهنگی مدرنیته و رشد مصرف‌گرایی معنا می‌یابد. فرهنگ مصرف گرایی مردم را ترغیب و تشویق می‌کنند که بیش از نیازهای زیستی خود مصرف کند. در این فرهنگ اصل بر آن است که معنا و مفهوم زندگی باید بر آنچه شخص داراست, استوار باشد. به تعبیر دیگر فرهنگ مصرف گرایی شیوه‌ای از زندگی است که مبتنی بر تصاحب و تملک است.

عرصه فرهنگ نیز در رویارویی با این جریان مستعمره سازی، منطق اقتصاد و تجارت را می‌پذیرد و بدین‌ترتیب امرفرهنگی اقتصادی می‌شود و فرهنگ به کالایی تبدیل می‌شود که قابل خرید و فروش است. بنابراین مسئله‌ى اقتصاد مهم است، رهبر معظم انقلاب در طول سال‌های گذشته با درک شرایط خاص ملی و بین‌المللی کشورمان، راهبردهایی را در چارچوب نامگذاری سال‌ها طراحی کردند. که به‌طور قطع نقشه راهی برای حرکت مسئولان نظام در یک مسیر مطمئن برای دستیابی به اهداف کلان نظام و علاجی برای برون‌رفت از وابستگی اقتصادی در قالب “اقتصاد مقاومتی” مطرح کردند.

نقطه شروع اقتصاد مقاومتی، سیاست گذاری برای اصلاح الگوی مصرف است. الگوی مصرف در هر جامعه، نقشی تعیین‌کننده در تخصیص منابع برای تولید انواع کالاهای تولیدی، شیوه توزیع آنها و همچنین توسعه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دارد. بنابراین، اگر الگوی مصرف جامعه‌ای، افراد را به مصرف هر چه بیشتر ترغیب کند، بخش اعظم منابع درآمدی جامعه به مصرف اختصاص می‌یابد و در نتیجه، از سطح پس‌انداز کل و به تبع آن سرمایه‌گذاری کاسته می‌شود و این امر، جامعه را با کاهش تولید و فقر اجتماعی روبه‌رو می‌کند.

الگوی مصرف همان طور که در مقاله اشاره شد بستگی به سبک زندگی و هویت ملی دارد. لذا ملی گرایی مصرفی ناشی از هویت ملی در کشورها شکل می گیرد. مصرف کنندگان ملی گرا به این دلیل خرید کالاهای داخلی را به مشابه خارجی ترجیح می دهند که معتقدند محصولات کشور خودشان از مشابه خارجی بهتر است. این اعتقاد ممکن است به دلیل برتری واقعی محصولات داخلی یا ناشی از تطابق بیشتر محصولات داخلی با ارزش ها، هنجارها، سلایق، عادت ها و فرهنگ مصرف کنندگان باشد. و همچنین برای اقتصاد مستقل و ایجاد اشتغال ضروری می دانند.

مرداد ۱۳۹۷

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.