سیاسی و روابط بین الملل

عملیات روانی از منظر جهان بینی اسلامی-۱

این مقاله به موضوع عملیات روانی در جهان بینی اسلامی پرداخته است که طی سه قسمت ارائه می گردد. در قسمت اول به اختصار موضوع عملیات روانی در قرآن می پردازد.

۱ مرداد ۱۳۹۸ ۰۷:۵۱

عملیات و جنگ روانی که هدف آن تغییر در بعد روحی و روانی انسان است، بر ابزارهای روانی، فکری، ذهنی و فرهنگی تکیه دارد و به کمک آنها با انجام دست­کاری و تغییر در ذهن و احساسات و عواطف آدمی، سعی بر تسلیم و همراه سازی او با خود دارد. از این روی در تعریف عملیات روانی گفته‌اند: عملیات روانی به منزله شیوه‌ای مسالمت‌آمیز، بر عواملی مانند منطق، ترس، رغبت و دیگر عوامل روانی تکیه می‌کند تا هیجان­ ها، نگرش­ ها و رفتارهای خاصی را در مخاطبان پدید آورد. (جمشیدی، ۱۳۸۳) بنابراین محور اصلی عملیات ـ با توجه به بعد روانی او یعنی ذهن و عواطف ـ قدرت معنوی و فرهنگی یا قدرت اندیشه و تدبیر است.

تعجب نباید کرد که پیشینه و تاریخچه عملیات روانی، به اعصار قدیمی‌تر از اقدام و عملیات نظامی بشر یعنی عصر هبوط آدم و هوا بر زمین بر می گردد. در داستان هابیل و قابیل می خوانیم که فرزندان آدم که بر سرجانشینی پدر اختلاف پیدا کردند و به دستور آدم برای حل اختلاف اقدام به قربانی کردن نمودند اما این قربانی تنها از هابیل پذیرفته شد و قابیل برای رسیدن به جانشینی پدر، ابتدا هابیل را تهدید به قتل نمود و بعد از اینکه از عملیات روانی نا امید شد دست به قتل و عملیات فیزیکی زد.

چنانکه قرآن کریم در داستان هبوط آدم و حوا به زمین به این مسئله اشاره می‌نماید که در اولین درگیری روی زمین یعنی درگیری فرزندان آدم، پیش از آغاز اقدام و عملیات نظامی(تصمیم قابیل به قتل هابیل) عملیات روانی از سوی قابیل انجام یافت تا‌ هابیل را از مسیر خود جدا و منحرف کند اما هنگامی که عملیات روانی او مؤثر نیفتاد، به قتل او اقدام کرد.

قرآن کریم در سوره مائده/۲۷ در این‌باره می‌فرماید: «وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ یُتَقَبَّلْ مِنْ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قَالَ إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْ الْمُتَّقِینَ» «اخبار فرزندان آدم را به درستى بر ایشان بخوان، هنگامى که ‏‏[هر یک از آن دو،] قربانی‌اى پیش داشتند. پس، از یکى از آن دو پذیرفته شد و از دیگرى پذیرفته نشد. ‏[‏‏قابیل] گفت: حتماً تو را خواهم کشت. ‏‏او گفت: خدا فقط از تقو ا پیشگان مى‌پذیرد. بنابر این بشر هم با الهام از شیطان، پیش از اینکه نخستین عملیات فیزیکی را انجام دهد به عملیات روانی پرداخت.

اما در قرآن کریم گزارش یک عملیات روانی دیگر هم وجود دارد که زمان آن به پیش از این تاریخ بازمی‌گردد و آن عملیات روانی شیطان علیه حضرت آدم است. جریانی که در بهشت و قبل از هبوط انسان به زمین رخ داده است. در این جریان به وضوح دیده می­ شود که شیطان، حضرت آدم را تنها با عملیات روانی و بدون هیچ گونه اقدام فیزیکی از بهشت بیرون ساخت. قرآن در سوره طه/ ۱۲۰ تا ۱۲۳در این‌ باره می‌فرماید: « فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ قَالَ یَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلَى شَجَرَهِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لَا یَبْلَى؛ فَأَکَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّهِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى؛ ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَیْهِ وَهَدَى؛ قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِیعًا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدًى فَمَنْ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَى»

«پس شیطان او را وسوسه کرد، گفت: اى آدم، آیا تو را به درخت جاودانگى و مُلکى که زایل نمى‌شود، راه نمایم؟ آنگاه از آن ‏[‏درخت ممنوعه]‏ خوردند و برهنگى آنان برایشان نمایان شد و شروع کردند به چسبانیدن برگ‌هاى بهشت بر خود. و ‏[‏این گونه‏]‏ آدم به پروردگار خود عصیان ورزید و بیراهه رفت؛ سپس پروردگارش او را برگزید و بر او ببخشود و ‏[‏وى را‏]‏ هدایت کرد؛ فرمود: همگى از آن ‏[‏مقام‏]‏ فرود آیید، در حالى که بعضى از شما دشمن بعضى دیگر است، پس اگر براى شما از جانب من رهنمودى رسد، هر کس از هدایتم پیروى کند نه گمراه مى شود و نه تیره‌بخت.»

بر اساس تفسیر این آیات، شیطان به عنوان اولین طراح و به کارگیرنده عملیات روانی، با جلوه دادن باطل به جای حق، انسان را به انحراف کشیده و بدین ترتیب آسیبی جدی به وی وارد نموده است.

پس می‌توان ادعا کرد که پیشینه عملیات روانی به قدمت آفرینش بشر بوده و اولین طراح و مجری عملیات روانی، شیطان است. و خواندیم که شیطان برای پیشبرد اهداف خود در این عملیات از ابزارهایی مانند دروغ، وارونه کردن حقیقت و خیرخواه جلوه دادن خود استفاده کرده و برای گسترش این عمل در زمین، اقدام به آموزش آن به فرزندان آدم نمود.

در شریعت اسلام عملیات روانی بنابه تعریف آنچه در  فرهنگ غیر اسلامی آمده است، مورد تأیید نیست. چون غایت دین تأثیر بر عقل، خرد و اندیشه بشر و هدایت آن به وارد شدن در میدان تدبر و تعقل است. چنان‌که در سوره صف/۹ قرآن می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» «اوست که فرستاده خود را با (وسایل) هدایت و دین حق فرستاد، تا آن را بر همه مصادیق دین (که شرایع آسمانى است) پیروز گرداند، هر چند مشرکان را خوش نیاید.»

فلسفه و هدف حرکت همه پیامبران(ع) همین بوده است و اختصاصی به پیغمبر خدا(ص) ندارد. خدا در قرآن سوره حدید/۲۵ می‌فرماید: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمْ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالقِسْطِ» ؛ «همانا پیامبران را با دلایل روشن فرستادیم و همراه آنها کتاب و میزان فرستادیم تا مردم قیام به قسط نمایند ».

واژه­ی بیّنات که در آیه شریفه آمده است برای تبیین علمی و یقینی است. خدای متعال پیامبر را با شعبده و جادو و سایر اموری که تأثیر بر وهمیّات یا مخیّلات مردم داشته اعزام نمی‌کند، بلکه به اموری یقینی و روشن‌گر امر می‌کند. گرایش به پیامبران الهی هرگز نباید بر اساس عواطف و احساسات قبیله‌ای عاطفه‌ای و فامیلی باشد، بلکه پیامبر با اموری همراه می‌شود که اگر کسی با خرد و عقل و منصفانه به آن نگاه کند پیرو او خواهد شد. چنان‌که وقتی خدای متعال، پیغمبر (ص) را به دعوت خویشان و نزدیکان خود مأمور می‌سازد در سوره شعراء/۲۱۴ می‌فرماید: «وَأَنذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» «فامیل نزدیک خود را انذار ده». انذار یا بیم، یعنی بیان واقعیت‌هایی است که موجب خروج انسان از غفلت می‌شود. اصل انذار به معنای اعلام است، یعنی آگاه ساختن. گو اینکه در اطلاع‌رسانی نسبت به اموری به کار می‌رود که موجب احتیاط و حفاظت و امنیت می‌شود. مأموریت پیامبران الهی تعلیم کتاب و حکمت است؛ چه در تربیت فردی و چه در مسائل اجتماعی، در همه ابعاد آن اعم از جنگ و صلح. حرکت مؤمنین باید بر اساس بینش، دانش، معرفت و بصیرت باشد. چنان‌که خداوند در سوره یوسف/۱۰۸ می‌فرماید: «قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِیرَهٍ أَنَا وَمَنْ اتَّبَعَنِی» «بگو این راه من است که من و پیروانم با بینش همه را به سوی خدا می‌خوانیم».

پس قرآن کریم این منبع عظیم وحی الهی، که دستورالعمل دین در زندگی بشر است، جاهل نگه داشتن مردم و احساسی رفتار کردن آنها را رد می­کند و تلاش در آگاه سازی دارد و علاوه بر آن حرکت بر اساس احساسات و عواطف و به دور از عقل و خرد در شریعت اسلام مذموم و مردود می­داند و در سوره شعراء/۲۱۴می­فرماید: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» «و چیزی را که بدان عالم نیستی پیروی مکن» .

بر این اساس، قران کریم در سوره انعام، ۱۱۶ نیروی مقابل آنها را به گمراهی توصیف و علت آن را پیروی از امور احساسی و دور از علم و خرد بیان می‌کند : «وَإِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ»« بسیاری از اهل زمین را اگر پیروی نمایی تو را از راه خدا گمراه می‌سازند؛ آنها تنها از گمان پیروی می‌کنند و آنها تنها تخمین می‌زنند.».

اسلام همگان را به فراگیری دانش، دعوت و جهل و نادانی را نکوهش می‌کند. قرآن مردم را به تفکر در آفرینش آسمان و زمین و موجودات آنها و تاریخ گذشتگان و گردش جهان طبیعت دعوت می‌کنند. علت این امر، حقانیت و جامعیت آموزه‌های اسلام است. اسلام چون به حقانیت خود اعتماد دارد، هیچ مفهوم مبهم یا دستورالعمل تاریکی را در خود نمی‌بیند. از این رو هیچ مطلب حق و شایسته‌ای را از مسلمانان نمی‌پوشاند. از سویی به مسلمانان دستور داده درباره حقایق و علوم و اسرار آفرینش بیندیشند و هرگز در ابهام، قدمی پیش نگذارند دعوت اگرچه به سوی حق باشد، اما اگر راه دعوت با تاریکی جهل آمیخته شود، دیگر دعوت به حق نیست و از مسیر اسلام بیرون است. نه پیامبر(ص) و نه پیروان او حق ندارند در راهی که ناآگاهی را ابزار قرار می‌دهد پیش روند.

چنان‌که خداوند در سوره حجرات/۱۵ می‌فرماید: «اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ هُمْ الصَّادِقُونَ» «مؤمنین کسانی اند که به خدا و پیامبر ایمان آورند و تردیدی به خود راه ندهند و با مال و جان خویش در راه خدا تلاش کنند تنها اینها راستگویانند».

در نتیجه بر اساس آیاتی که ذکر شد، تعاریفی که از عملیات و جنگ روانی در کتب ترجمه شده غربی آورده شده و بر اساس آن سناریو سازی می شود، نمی ­تواند در اسلام جایگاه و مشروعیتی داشته باشد چرا که جامعه هدف و شرایط به­کارگیری را مشخص نکرده است. اما در واقع اجتناب ناپذیری پدیده جنگ در روابط اجتماعی انسان­ها و تحمیل هزینه ­های جانی و مالی فراوان باعث شده است که انسان برای جلوگیری از ایجاد جنگ، و عدم استفاده از ابزار خشونت آمیز به دنبال راهی برای کاهش این هزینه­ ها باشد.

و این راه چیست ؟ در پاسخ می توان گفت که با توجه به ماهیت دین مبین اسلام و مذهب حقه شیعه که صلح طلب و خواهان زندگی مسالمت ­آمیز است، در فقه اسلامی نمی توان به ابزار کاهش چشم گیر تلفات انسانی و تخریب اموال ملت­ ها توجه ننمود از این رو دین اسلام در کنار مخالفت جدی با دروغ، دغل، فریب و استفاده منفی از احساسات مردم در جذب و پذیرش اسلام و تاکید بر انتخاب دین و سبیل هدایت بر اساس بصیرت، بر جذب حداکثری مردم و آگاه­ سازی آنها نیز تاکید داشته و با خون­ریزی، شدیدا مخالف است. نمونه بارز این امر در صدر اسلام در جریان فتح مکه است که پیامبر اکرم از هر ابزاری برای کاهش خون­ریزی در مکه استفاده کرده و تمام تلاش آن حضرت برای امان دادن به مردم مکه و فراهم آوردن زمینه تسلیم شدن آنها بود. تمام خطبه ­ها و نصایحی که قبل از انجام جنگ­ ها در صدر اسلام، ایراد می­ شده است هم در راستای جلوگیری از تلفات جنگی یا کاهش آنها بوده است، پس چگونه ممکن است اسلام از این نوع جنگ، یعنی عملیات روانی که اثر بسیاری در رسیدنش به هدف، که حفظ جان و کرامت انسانی است غافل باشد و یا حتی آنرا را رد کند.

بنابراین باید تعاریف و اقسام عملیات روانی را مجددا مورد بررسی قرار داده و به تعاریفی که اندیشمندان مسلمان از جنگ یا عملیات روانی داشته­ اند توجه کرد، بطور مثال دکتر احمد بدر، جنگ روانی را اینگونه تعریف می ­کند: «جنگی است تهاجمی که یک ارتش با سلاح فکر و عاطفه برای خُرد کردن روحیه ارتش و ساکنان شهرهای دشمن، بدان مبادرت می­ورزد همچنین از جنگ روانی به منظور کاستن اعتبار دشمن در چشم کشورهای بی­طرف استفاده می­ شود» وی در تعریف دیگری می­ گوید: «جنگ روانی کار یا گفتاری است که با تضعیف روحیه معنوی دشمن، اراده جنگی او را سست می­ کند» (بدر، ۱۳۹۴، ص ۲۰۷)

و یا الایوبی در کتاب الموسوعه العسکریه ص۷۶۷ در تعریف جنگ روانی نوشته است: « جنگ روانی مجموعه کارهایی است که هدف آنها تاثیر گذاری بر افراد دشمن از جمله رهبران سیاسی و افراد جنگجوی آنان در جهت خدمت به مقاصد به کار گیرندگان این نوع جنگ است» صلاح نصر هم معتقد است: «عملیات روانی همان جنگ کلمه و عقیده است، خواه به صورت مخفی، آشکار، شفاهی و یا کتبی باشد. اساسا سلاحی است که به انسان و عقل او توجه دارد و هرگاه امکان برقراری ارتباط عاطفی با مخاطب را داشته باشد، می ­تواند به اعماق او نفوذ کند»

در آیات متعددی از قرآن کریم، عملیات روانی علیه دشمن دیده می­ شود و خدای سبحان به پیامبر خود دستور می ­دهد که دشمن را چگونه تهدید نماید یا اینکه به او چیزی بگوید که باعث ترس، تشکیک و از دست رفتن روحیه جنگی وی و تقویت روحیه نیروهای خودی بشود.

خداوند در آیات زیادی، کفار را از آینده خود بیم می ­دهد و به آنها وعده عذاب داده و روحیه آنها را برای جنگ­های بعدی که می­ خواهند علیه مسلمین به راه بیندازند خراب می ­کند؛ لذا به پیامبر دستور می ­دهد که به آنها بگوید به زودی شکست خواهند خورد و در واقع همه آنها کشته خواهند شد. عبارت (سَتُغْلَبُونَ: به زودی مغلوب می­شوید) علاوه بر اینکه روحیه مسلمین را برای جهاد و دفاع بعدی بالا می­ برد باعث ایجاد ترس در دل دشمن هم می ­شود، و با این افکار که بذرش توسط پیامبر و به دستور قرآن در دل مشرکین کاشته شده، روحیه آنها کاسته و در نهایت به شکست آنها خواهد انجامید.

قرآن کریم در سوره آل عمران آیه ۱۳ برای استدلال با شاهد مثال آوردن بر ادعای خود و به عبارت دیگر، برای خالی کردن دل آنها به یادآوری شکست قبلیشان در جنگ بدر می­ پردازد:« قَدْ کانَ لَکُمْ آیَهٌ فی‏ فِئَتَیْنِ الْتَقَتا فِئَهٌ تُقاتِلُ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ أُخْری‏ کافِرَهٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ وَ اللَّهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشاءُ إِنَّ فی‏ ذلِکَ لَعِبْرَهً لِأُولِی الْأَبْصارِ حقّاً …»

«برای شما در دو گروهی که با هم (در جنگ بدر) برخورد کردند نشانه ­ای بود، گروهی در راه خدا می­ جنگیدند و گروه دیگر کافر بودند که آنان مسلمین را به چشم خویش دو برابر خود می­ دیدند (و از این رو شکست خوردند) و خداوند هر که را بخواهد به یاری خود تأیید می­ کند. البته در این (امر) عبرتی برای صاحبان بصیرت است».

در آیات دوازدهم تا چهاردهم سوره انفال نیز عملیات روانی دیگری علیه دشمن اجرا شده است در این آیات دستورهایی به ملائکه داده می­ شود که قطعا در ملاء عام برای مومنین هم خوانده شده است مطالب ذکر شده در این آیات اگر دستور عملیاتی و یا حتی آموزش بود باید به صورت محرمانه بیان می­شد تا مشرکین نفهمند که مسلمانان چگونه با آنها مواجه خواهند شد و نتوانند برای مقابله با آنها برنامه ­ریزی نمایند، لاکن مطالب به صورت علنی و به طوری که برای همه مفهوم باشد ابلاغ شده است: «إِذْیُوحی‏ رَبُّکَ إِلَی الْمَلائِکَهِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذینَ آمَنُوا سَأُلْقی‏ فی‏ قُلُوبِ الَّذینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنانٍ».

«هنگامی که پروردگارت به فرشتگان وحی می­ کرد که من با شما هستم، پس کسانی را که ایمان آورده ­اند ثابت قدم دارید، به زودی در دل­های آنان که کفر ورزیده ­اند ترس می ­افکنم، پس ضربه ­ها را بر فراز گردن­ ها بزنید (بر فرق آنها) و همه سر انگشتانشان را قلم کنید».

این آیه ظاهرا می­ خواهد حالت ذلت بار مشرکین را بعد از جنگ برایشان به تصویر بکشد و به آنها بگوید مسلمین در جنگ با چه شدت و غلظتی بر آنها وارد خواهند شد و چه بلایی بر سر آنها خواهند آورد این تصویر طبیعتا باعث ترس و ضعف مشرکین خواهد شد از طرف دیگر وقتی در این آیه از ملائکه سخن می ­گوید در واقع مشرکین می­ فهمند که علاوه بر اینکه با مسلمان ­ها در حال جنگ هستند لشکری نامرئی هم بر آنها هجوم خواهد آورد که به بدترین حالت ممکن با آنها مواجه خواهد شد. در آیات بعد علت این ذلت و بدبختی برای آنها بیان می ­شود و آنها را از جنگ با پیامبر و یارانش بیم می­ دهد

از آیات ذکر شده می­توان برداشت نمود که به رخ کشیدن قدرت نظامی و حتی بزرگنمایی آن برای دشمن یکی دیگر از ابزارهای عملیات روانی است که در این آیات تشریع شده است.

در قسمت بعد به برخی شیوه های عملیات روانی در سیره معصومین سلام الله علیها اشاره خواهیم کرد.

ادامه دارد……….

یک دیدگاه برای “عملیات روانی از منظر جهان بینی اسلامی-۱

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.